CP3 by Basketball Totaal

Soldaat van Oranje

Joris_Zandbergen_Column_iBB_Fast-Break

‘Voordat ik nu word uitgemaakt voor pr-man van Toon van Helfteren: nee, hij heeft zich gewoon altijd op een grootse manier ingezet voor deze in Nederland heel kleine sport, waar nooit geld in is.’

Dit zijn niet mijn woorden, maar die van Mart Smeets, ook een held, uitgesproken tijdens Polen – Nederland, de laatste wedstrijd van Van Helfteren als bondscoach.

Ook ik ben niet Toons pr-man, maar als bewonderaar van zijn werk wil ik wel even de loftrompet steken over de periode dat hij Oranje onder zijn hoede had. Als u doorgaans mijn columns al aan de lange kant vindt, dan kunt u nu helemaal uw lol op. 

Hoe kan ik het nou het beste samenvatten? Van Helfteren maakte Oranje weer relevant, ik denk dat het dat was.

Er zullen nog vele academies uit de grond gestampt moeten worden voordat we even makkelijk een balletje in een basket gooien als in bijna alle andere landen van Europa, maar in de afgelopen zes jaar waren er weinig landen die uitkeken naar een confrontatie met Nederland.

Van Helfteren had natuurlijk spelers als Slagter, De Jong, Schaftenaar en Kherrazi, mannen die begrepen wat hij wilde en dat ook konden uitvoeren. En wier generatie inmiddels de vroege herfst heeft bereikt, of desnoods mooie (na)zomer. Hun opvolgers zijn uitstekende basketballers, maar die moeten nog wel laten zien dat ze over dezelfde instelling en gogme beschikken. Mooi was het om te zien dat een aantal van de spelers die onder Van Helfteren tot wasdom kwamen, via sociale media hun leermeester lof toezwaaiden. Dat zegt wat over de coach en ook over die spelers.

Van Helfteren bleef gewoon zijn ding doen. Hij besteedde veel aandacht aan het verdedigende aspect, maakte dat zelfs het voornaamste thema en drillde dat erin bij Oranje. Daarnaast installeerde hij nog iets. Een soort van onverzettelijkheid. He pulls a knife, you pull a gun. He sends one of yours to the hospital, you send one of his to the morgue! Wie weet uit welke film dit is, maakt kans op een gesigneerde airball, maar het vat wel samen hoe Oranje op z’n beste dagen functioneerde. Gamesmanship, heet dat geloof ik.

Een paar dagen voor wat z’n laatste interland leek te worden, mocht ik Van Helfteren interviewen voor het Leidsch Dagblad en andere aangesloten kranten. Hij nam uitgebreid de tijd, vertelde openhartig zonder met modder te gooien en was als altijd heel interessant. Mocht, ja. Met dit soort topsporters spreken, net als de wereldkampioene kitesurfen, een gouden volleyballer of een olympisch schaatskampioen, is voor mij de krenten in de pap. Van Helfteren zit in die buitencategorie.

Ik vroeg hem naar zijn hoogtepunt als bondscoach, verwachtend dat hij de deelname aan het EK van 2015 zou noemen. Gelukkig koos hij voor de kwalificatiecyclus van 2014. Net als MJ’s comeback bij Washington doen we maar even of de administratieve blunders van 2013 nooit hebben plaatsgevonden. In 2014 begon hij met bijna niets, en dan druk ik me voorzichtig uit.

Mijn vriendelijke collega en ik waren bij de eerste training, en het was gewoon kolderiek. Een heel leger aan kandidaat-internationals had afgebeld of was eenvoudigweg onvindbaar, en een handjevol jongens kwam naar de Vijf Meihal voor de eerste training, een enkeling ook nog te laat.

Toon keek mistroostig om zich heen in de bijna lege hal. Mopperde een beetje, want ook dat kan hij goed. Maar hij ging wel aan de slag. Als (mischien wel de ultieme) ervaringsdeskundige in het Nederlandse basketbal wist hij dat er zich bizarre situaties kunnen voordoen, waar je dan maar het beste van moet maken. En dus ging hij aan het werk met wat hij had. Ik zou namen kunnen noemen van jongens in die selectie die normaal niet in een straal van een kilometer van het nationale vlaggenschip zouden komen, maar zij waren wezenlijk onderdeel van dat team, en dus verdienen ze dank en waardering, geen kritiek.

Aan het einde van die zomercampagne is het feest, uitgerekend in de Vijf Meihal waar Van Helfteren niet meer als clubcoach mag werken. Nederland verslaat Montenegro en plaatst zich voor het EK.

De landstitel van ZZ in 2011 is in Leiden belangrijker, na 32 jaar van mislukte finales, maar zoals ik al vaker heb geschreven, het magnum opus van Van Helfteren is de plaatsing voor het EK van 2015.

‘Er was geen cent en het was behelpen en afzien, maar met die groep diehards kregen we het wel voor elkaar’, zei de coach in wat zijn afscheidsinterview zou blijken, qua Oranje. Ik herken dat wel, en met mij veel mensen denk ik. Dat Band of Brothers-gevoel, dat je met elkaar in een spreekwoordelijk schuttersputje zit. Dan als winnaar tevoorschijn komen, is het lekkerste gevoel.

Inmiddels is hij 68 maar so what? Weinig coaches van mini-landen in het basketbal kunnen bogen op zeges op Kroatië, Italië, Georgië en Duitsland, allemaal behaald in interlands die er om gingen. De coach aller coaches in ons land. In veel landen waar ze wel van basketbal houden, zou hij vereerd worden. Ik denk dat Phil Jackson en Gregg Popovich het leuk zouden vinden om met hem over het spelletje te praten. Waarom polderen wij dan zo erg dat de organisaties waarvoor hij werkt weliswaar respect uiten, maar dat laten volgen met een ‘maar’?

Vlak na zijn laatste interland kwam het NMT met een verklaring die vriend Biemond meteen wegezette als ‘voor de bühne’. En ook in het persbericht van zijn afscheid vond ik het kijk-ons-hem-eens-koesteren-gehalte (te) hoog.

Een verhaal over de kwaliteiten van Van Helfteren moet niet voor de helft bestaan uit kritiek op bestuurders. Het gaat me om de hoogtepunten, niet de puntjes-van-jammer. Daarom ga ik eerst de mensen van het NMT een compliment maken. Zij hebben, zonder dat er voor hen geldelijk gewin in het spel was, zich sterk gemaakt voor Oranje. Waarvoor dank.

Helemaal eens ben ik het niet met ze. Dat mag toch? In hun persverklaringen hebben ze het steeds over respect voor Van Helfteren, maar uit hun daden blijkt dat niet. Evenmin uit de reacties van de NBB.

Toon verdient een standbeeld, het zal niet makkelijk worden een waardige opvolger voor hem te vinden, yada yada yada. Maar ook: we gaan op zoek naar iemand met nieuwe inzichten in het spelsysteem. Aangezien ik begrijpend kan lezen, klinkt dat als: die heeft Toon niet. Toevallig heb ik ook het hoogste trainersdiploma en ik kan u melden dat Van Helfteren een zeer moderne coach is.

Mijn vraag als Nederlandse basketbalfan is meer waarom er niemand van de recent opgerichte OLA (u googelt het maar) tot op de dag van vandaag met hem heeft gesproken over zijn manier van verdedigen, waarin hij tot de top behoort. Ego boven algemeen belang? Als ik een functie had gehad binnen de NBB, het NMT, NOC*NSF of desnoods het Ministerie van WVS (en Defensie) had ik zo’n masterclass verplicht gesteld. Mensen zonder inkijk in het polderbasketbal zullen nu de wenkbrauwen fronsen: deze absolute topcoach is door niemand die ons basketbal vorm moet geven, gevraagd naar zijn inzichten.

In het persbericht over het vertrek van Van Helfteren ging het daarna over de toekomst. Ik ben razend benieuwd wie de aanstormende talenten zijn die we straks gaan inpassen. Maar zoals in het begin al gemeld: ga alsjeblieft niet proberen schietwedstrijdjes te houden met landen die daar al veel langer op trainen. Tenzij de OLA eigenlijk een geheim laboratorium is waar Kees Akerboom senior wordt gekloond. In dat geval, ga je gang.

En, dit is slechts zijdelings gerelateerd, kunnen we alsjeblieft ophouden met de Olympische Spelen erbij te halen? Nu lees ik weer dat de Spelen van 2028 het heilige doel zijn. Moet je van het NOC*NSF dat soort teksten uitkramen? Ik word daar altijd een beetje ibbel van. We plaatsen ons bij Gods en Toons gratie een keer per kwart eeuw voor het EK en over negen jaar staan we op de Spelen?

‘We’ willen straks weer structureel (mooi beleidswoord) meedoen op de eindtoernooien. Ja, dat wil ik ook wel. Daar wordt een coach met internationale ervaring voor gezocht. Volgens mij hadden we die al. Misschien wel de enige Nederlander voor wie dat echt geldt, al doen Braal en Franke het bij de clubs echt heel goed.

Terug naar Van Helfteren. Er komt een einde aan een heel mooie tijd. ‘Er was een korte opleving in de tweede helft van de jaren 2010’, leren we straks de jonge basketballertjes. Dan kijken we niet alleen naar plaatjes of YouTube-video’s van Slagter en De Jong, maar ook van die coach die een maatpak droeg als niemand voor of sinds hem, die het collectief hoog in het vaandel had staan en die keihard verdedigen tot een kunstvorm verhief.

Die nieuwe inzichten waar men naar op zoek gaat, het zal wel. Van Helfteren heeft een uniek inzicht, en of dat nu goud van oud is of modern doet niet ter zake. Hij gaf Nederland, voor het eerst of in ieder geval sinds heel lange tijd, een eigen speelstijl, een eigen gezicht. Een identiteit.

Toon liet Oranje basketballen op de enige manier waarop Oranje succes kon hebben. Het probleem, vind ik, aan de ‘nieuwe’ manier van opleiden is dat het individu zo belangrijk wordt gemaakt dat het lijkt of je kunt basketballen in een vacuüm. Natuurlijk maakte ook Van Helfteren gebruik van individuele kwaliteiten, want anders breng je a knife to a gun fight (zelfde film als hierboven). Maar hij liet ook zien dat, als je ergens wilt komen, het team als team ontwikkelen even belangrijk is, zeker in een land als het onze.

Opnieuw zet een organisatie hem te vroeg aan de kant. Wat is dat toch, dat je deze virtuele garantie op succes weggooit? Hij is nog fit, scherp en gretig. Everything ends badly, otherwise it wouldn’t end, is nog een filmquote, uit een andere film. Daar zit wat in, maar in dit geval had het beter gekund. Van Helfteren verdiende het om zijn eigen afscheid te mogen bepalen na wat hij heeft gedaan voor ons. Ik durf te beweren dat hij dat met dezelfde klasse en timing had gedaan als tijdens zijn hele carrière.

Het liefst zag ik hem nog jaren Oranje leiden. Van Helfteren was niet een periode bondscoach, het was een tijdperk. Dat velen van ons als heel belangrijk hebben ervaren. Dat we heel intens hebben beleefd en dat ons, voor het eerst in decennia, veel voldoening heeft geschonken. Als mijn dochter zich ooit voort besluit te planten, zal ik mijn bloedjes van kleinkinderen vertellen over het tijdperk-Van Helfteren, of ze nu willen of niet.

Hij verdient een heel, heel groots afscheid bij Oranje, en als dat er niet komt, haal ik a) een paar bobo’s het vel over hun oren en 2: organiseert de Toon Army het zelf.



Inmiddels is hij Ridder in de Orde van Oranje-Nassau. Ik mocht er bij zijn in het stadhuis van Delft, waar zijn dochter hem slinks naartoe had gelokt. Hij was oprecht verrast, en relativeerde zijn prestaties meteen door te wijzen op wat de overige gehuldigden daar, allemaal hadden gedaan om een lintje te verdienen.

Maar het was dik- en dikverdiend en dat bleek ook uit de hoeveelheid positieve reacties uit basketballand.

Hij, samen met enkele anderen uiteraard, is basketbal-royalty. Het is ongelooflijk jammer dat we over zijn Oranje-tijperk in de verleden tijd moeten praten. Niet alleen omdat het hem gegund was om nog even door te gaan, maar vooral omdat hij voor de komende paar jaar de beste keuze was.

Nu gaat hij Rotterdam, waartegen het dus straks weer moeilijk spelen wordt, leren verdedigen, en ongetwijfeld de boel daar verder professionaliseren zoals hij in Leiden ook deed. Het wachten is wat mij betreft op de bond. Zoals Jacob Bergsma op de dag van de lintjesregen er ons nog maar eens aan herinnerde: waarom zijn er geen spelers, coaches of scheidsrechters erelid? Alleen bestuurders (sommige terecht) en Mart Smeets (volkomen terecht).

Lieve mensen van de NBB, of er mensen kritiek op uw organisatie hebben gehad, zou niet uit moeten maken bij het uitgeven van erelidmaatschappen. Het gaat erom wat ze voor uw sport hebben gedaan. U bent zelf niet belangrijk, u dient slechts te faciliteren. Zijn Boot en Akerboom lastige sodemieters geweest soms? Misschien, maar ze zijn vooral legendes die allang door u geëerd hadden moeten worden.

Ook Van Helfteren heeft kritiek gehad (ooit een keer naar binnen gekeken of al die eigenwijze toppers misschien wel een puntje hadden?) maar Ridder Toon zonder vrees of blaam staat al vanaf 1971 in het oranje ons land op prachtige wijze te vertegenwoordigen. Ja, ongeveer zijn hele volwassen leven. Een heel belangrijk iemand in ons aller favoriete sport.

Dus: organiseer een oefeninterland tegen een A-land, maak van de gelegenheid gebruik om hem (en een paar anderen?) erelid te maken en zeg hem, mede namens ons allen, hartelijk dank.

CV A.J.J. ‘Toon’ van Helfteren (met dank aan Jacob Bergsma)

Laat een reactie achter

Deze website gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie-gegevens worden verwerkt.